Bohodu bja inthaneteng

Bohodu bja inthaneteng ke mokgwa wa bomenetša fao bahlasedi ba ekišago mekgatlo ya semmušo goba batho ba maleba go radia badiriši  go stebagatša tshedimošo ya bona ya sephiri ya go swana le diphasewete, dinomoro tša dikhgeretitikhate goba tshedimošo ya sephiri. Maitekelo a ka tlwaelo a dirwa ka emeile eupša ak adirega gape ka melaetša ya dingwalwa goba ka tetšo ya megala. Diemeile tša bohodu bja inthaneteng gantši di bonagala di le tša mmakgonthe, tšeo di nago le maswao ao a tsebegago, maina abaromedi le dikagare tšeo di kgopelago gore go dirwe se sengwe ka pela, go swana le go seta leswa phasewete goba go tiišetša tshedimošo ya akhaonte.

 Mehlala ya diemeile tša bohodu bja inthaneteng:

• Emeile ye e laetšago gore e tšwa lefapheng la IT la Unisa, yeo e go kgopelago gore o tsene emeile o mpshafatše tshedimošo ya gago ya akhaonte.
• Molaetša go tšwa go tirelo ya inthaneteng ye e tsebegago (go fa mohlala, Takealot, Amazon) wo o go kgopelago gore o "tiišetše" go reka fao o sego wa go dira.
• Emeile go tšwa go mošomimmogo goba go mofahloši, ka maikemišetšo a go go hlohleletša gore o tšeaye kgato ye e holago mohlasedi yoo (yeo e go kgopelago gore o ngwale asaenemente gore o hwetše tefelo goba putso ya tšhelete).

 Ka fao o ka tsebago le go efoga bohodu bja inthaneteng:

• Lebelela di-URL goba diaterese tša emeile tše di belaetšago  tšeo di sa sepelelanego le mothopo wa semmušo.
• Hlokomela ditumedišo tša kakaretšo tša go swana le "Dear User" goba dikgopelo tše o sego wa di emela.
• Efoga go klika dilinki go diemeile tše di sego tša kgopelwa–eya thwii go wepsaete ya mokgatlo woo sebakeng sa go klika.
• Diriša ditlabelo tša twantšho ya bohodu bja inthaneteng tšeo di filwego ke moabi wa gago wa emeile goba ke softewere ya gago ya twantšho ya dibaerase.

Boentšeneere bja tša leago

Boentšeneere bja tša leago ke go hlohleletša batho ka boradia go tsebagatša tshedimošo ya sephoro goba go dira ditiro tšeo di tlošago tšhireletšo, ka tlwaelo ka go šomiša bošaedi menagano ya batho. Bahlasedi ba ka tšwelela bjalo ka batho bao ba tshephagalago, go swana le bašomimmogo goba ba thekgo ya sethekniki, go hwetša phihlelelo yeo e sego ya dumelelwa.

Ka fao o ka efogago ditlhaselo tša boentšeneere bja leago:

• Ka mehla tiišetša boitsebišo bja batho bao ba kgopelago tshedimošo ya sephiri, le ge ba bonala e ke ke ba maleba.
• Eba le tlhokomelo ge e amogela dikgopelo tše di sego tša emelwa ka emeile, ka mogala goba ka kgašo ya setšhaba, kudukudu ge di tliša seemo sa tšhoganetšo.
• Efoga go fana ka tshedimošo ya sephira goba ya mokgatlo go dipholathefomo tša setšhaba.
• Itlhahle o hlale le ba bangwe go tseba mekgwa ya tšhomišobošaedi, ya go swana le go raloka ka maikutlo, go retwa go fetišiša goba ditšhošetšo.
• Bega dipoledišano tše di belaetšago go ba lefapha la theknolotši ya tshedimošo (IT) ba Unisa.

Ditlhaselo tša boitsebišo

Ditlhaselo tša bouitsebišo di ikemišeditše go hwetša phihlelelo ye e sego ya dumelelwa go diakhaonte goba go ditshepedišo ka go šomiša bošaedi diphasewete tše di fokolago goba tše di utswitšwego. Mekgwa ye e tlwaelegilego e akaretša tše di latelago.

• Ditlhaselo tša Brute-force: Bahlasedi ba šomiša ditlabelo tša maitirišo go leka dikopanyo ka moka tše di kgonagalago tša phasewete go fihla ge ye e nepagetšego e hwetšwa.
• Ditlhaselo tša pukuntšu: Bahlasedi ba šomiša lenaneo leo le kopantšwego sa ruri la diphasewete tše di tlwaelegilego goba tša mafokwana ao a tlwaelegilego go leka go tseba.
• Tlhakatlhaaknyo ya dintlha: Bahlasedi ba šomiša maina a mošomiši le diphasewete tšeo di hweditšwego go melato ye e fetilego ya tša tshedimošo go hwetša phihlelelo go diakhaonte tše dingwe.

Ka fao o ka šireletšago diphasewete tša gago:

• Diriša diphasewete tše telele, tše di hlalkahlakanego tše di akaretšago ditlhaka, dinomoro le ditlhaka tše di kgethegilego.
• Kgontšha tišetšo ya dintlha tše ntši (MFA) ge go kgonagala.
• Efoga go šomiša  phasewete e tee go diakhaonte tše ntši (Facebook, LinkedIn, bjalobjalo).
• Fetoša diphasewete kgafetšakgafetša o se tsoge o di file motho yo mongwe.
• Diriša molaodi wa diophasewete go boloka le go tšweletša diphasewete tša go swana di nnoši go akhaonte ye nngwe le ye nngwe.

Ransomware

Ransomware ke mohuta wa malewere yeo e go tswalelelago ka ntle ga tshepedišo goba ya fihla difaele tša gago, ya nyaka tefelo (kudukudu ka cryptocurrency) gore e go fe khii ya go notlolla. Mokgwa wo o boradia bja inthaneteng o ka senya mokgatlo le batho ka go ba gana ka phihlelelo ya tshedimošo ya bona.

Ka fao ransomware e šomago ka gona:

• Gantši e tlišwa ka diathatšhemente tša boradia tša emeile, di na le diwepsaete goba softewere ye e feteditšwego ka baerase.
• Ge e šetše e hlomilwe khomphutheng, ransomware e fihla difaele goba ya notlela tshepedišo gome ya laetša kgopelo ya tefelo pele ga ge e ka di bula.
• Go lefa tefelo ye pele ga ge e ka di bula ga go na le kgonthišo ya gore di faele tša gao di tla hwetšwa gape, gomme se se ka hlohleletša tlhaselo ye nngwe go tšwela pele.

Seo o ka se dirago ge khomphutha ya gago e feteditšwe ka baerase:

• Pholakolla khomphutha ye e feteditšwego ka aberase go dineteweke ka moka ka pela go thibela go phatlalala go tšwela pele.
• Bega tlkhaselo ye go ba IT ba Unisa.
• O se ke wa lefa tšhelete yeo ya go bula. Sebakeng seo, buša difaele go tšwa go dipekapo, ge di le gona.
• Pekapa tshedimošo ya gago kgafetšakgafetša go netefatša gore o kgona go tšwa go tlhaselo ka ntle le go lefa tefelo yeo.

Dikotsi tša netweke ya Wi-Fi ya setšhaba

Dinetweke tša Wi-Fi ya setšhaba, tša go swana le ka mabenkeleng a go rekiša dikofi, maemafofaneng goba makgobapukung, di na le dikotsi tša tšhireletšego ka lebaka la gore gantši ga se tša fihlwa ebile ga se tša šireletšega. Mahodu a tshedimošo ya inthaneteng ba kgona go kgesa tshedimošo ya gago gabonolo goba ba phethagatša seo se bitšwago ditlhaselo tša man-in-the-middle, gomme se sa ba dumelela go utswa tshedimošo ya sephiri.

Dikotsi tša go šomiša dinetweke tša setšhaba tšeo di sego tša šireletšega:

• Tshedimošo ya go swana le dintlha tša go tsena, tshedimošo ya sephiri, phasewete le tshedimošo ka ga ditšhelete e ka kgeswa.
• Malewere e ka tsenywa ka khomphutheng ya gago ge e le gore netweke yeo o e šomišago e kotsing.
• Dineteweke tša bofora tša Wi-Fi, tšeo di tsebjago bjalo ka "honeypots", di ka kgona go radia bašomiši go khonektha le go tsebagatša tshedimošo ya bona.

Ka fao o ka dulago o bolkegile dinetwekeng tša setšhaba tša Wi-Fi

• Efoga go tsena go diakhaonte tša sephiri (go fa mohlala, tša tshedimošo ya thuto, tša panka, emeile) ge o le dinetwekeng tša setšhaba tša Wi-Fi.
• Ka mehla šomiša netweke ya phraebete ya bitšhuale (VPN) ge o khonektha go dinetweke tša setšhaba, ka ge e fihla tshedimošo ya gago.
• Palediša dikgokganayo tša Wi-Fi tša maitirišo le go abelana difaele go khomphutha.
• Tiišetša go ba maleba ga netweke le lefelo leo pele ga ge o ka khonektha.

Malewere le dibaerase

Malewere ke softewere ya tshenyo yeo e hlametšwego go tsenelela, go senya goba go šitiša ditlabelo, dinetweke goba ditshepedišo. Mehuta ye e tlwaelegilego e akaretša dibaerase, diweme, Trojans, spyware le adware. Mananeo a a kgona go utswa tshedimošo, a utswa tshepedišo goba a baka tshenyo ye e sa lokišegego.

Mehuta ya dimalewere

• Dibaerase: Tšona di phatlalala ka go hlasela mananeo a mmakgonthe goba difaele gomme a diragatšwa ge modiriši a šomiša inthanete.
• Diweme: Tšona ke mananeo ao a ikešago ao a phatlalalago go ralala le dinetweke ka ntle le go hloka faele ya monggae.
• Trojans: Tšona di išweletša ka bofora bjalo ka softwere ya mmakgonthe eupša di na le khoute ya tshenyo yeo e fago bahlasedi taolo ya khomphutha ya gago.
• Spyware: Yona e hlokomela le go kgoboketša mediro ya mošomiši le tshedimošo ya gagwe, gantši ka ntle le go tseba ga mošomiši.
• Ransomware: Yona e fihla difaele goba ya notlela tshepedišo ya khomphutha, ya nyaka tefo ya gore o hwetša tshedimošo ya gago leswa.

Ka fao o ka thibelago diphetetšo tša malewere:

• Dira gore tshepedišo ya gago ya khomphutha le softewere ya gago e dule e mpshafaditšwe go thibela go ba kotsing.
• Hloma o diriše lenaneo la twantšho ya dibaerase leo le šomago gabotse le softewere ya twantšho ya malewere.
• Efoga go taonelouta difaele goba softewere go tšwa go methopo ye e sa tshephagalego.
• Hlokomela diathatšhemente tša emeile goba dilinki go tšwa go baromedi bao o sa ba tsebego.
• Pekapa tshedimošo ya gago ye bohlokwa kgafetšakgafetša go fokotša tshenyo ge go ka ba le tlhaselo.